Substancje czynne
Rośliny lecznicze zawierają w swoim składzie wiele rodzajów
substancji czynnych, którym zawdzięczają swoje działanie. A oto
najważniejsze z nich:
Alkaloidy - to związki o charakterze zasadowym, zawierające w swojej
cząsteczce azot. Niektóre mają bardzo skomplikowaną budowę chemiczną.
Najwięcej alkaloidów znajduje się w nasionach i zbiorniczkach
wydzielniczych roślin. Ich obecność nadaje roślinie gorzki smak i w ten
sposób chroni przed spożywaniem przez zwierzęta. Większość alkaloidów
słabo rozpuszcza się w wodzie. Często występują w połączeniu z kwasami
organicznymi. Najbardziej znane to: kodeina w maku (środek
przeciwkaszlowy), kofeina w ziarnkach kawy (zwiększa zdolność do pracy
umysłowej i fizycznej, zmniejsza uczucie senności i znużenia,
przyspiesza pracę serca), teina w herbacie (reguluje ruchy jelit i
uśmierza bóle), chelidonina w jaskółczym zielu (znosi skurcze mięśni
gładkich zwłaszcza przewodu pokarmowego oraz działa cytotoksycznie),
graweolina i fagaryna - w rucie (znoszą skurcze mięśni gładkich),
alkaloidy bo zawarte w rozchodniku obniżają ciśnienie tętnicze,
pobudzają ruchy jelit, działają moczopęd-nie, zmniejszają wrażliwość
ośrodka naczynioruchowego.
Aminy biogenne - to związki, które powstają z aminokwasów (przez
dekarboksylację). Wiele z nich przejawia silne działanie biologiczne, z
niektórych powstają hormony, koenzymy i inne ważne dla organizmu
substancje (występują w pokrzywie, rumianku, tataraku).
Antrazwiązki - to pochodne antracenu. Nazywane są czasem antraglikozydami.
Mają działanie przeczyszczające. Występują w korze
kruszyny, liściach i owocach senesu, w korzeniach rzewienia i aloesie.
Przeciwwskazaniem do stosowania tych związków są ostre choroby zapalne
przewodu pokarmowego, niewydolność nerek, guzy krwawnicze odbytu i
ciąża.
Azuleny - węglowodory. Najbardziej znanym jest chamazulen występujący w
rumianku, krwawniku i piołunie. Mają działanie przeciwuczuleniowe,
przeciwzapalne, pobudzają właściwości żerne białych ciałek krwi, hamują
rozwój wielu rodzajów bakterii z gronkowcami włącznie, zmniejszają
obrzęki i przyspieszają gojenie się ran.
Fenole - to związki przypominające budową alkohole, są słabymi kwasami.
Łatwo przenikają przez błonę komórkową i powodują denaturację białka. Są
silnymi środkami przeciwbakteryjnymi. Związki fenolowe występują w korze
dębu, cykorii, czarnym bzie, arnice i innych.
Flawonoidy - to związki barwne występujące we wszystkich prawie
roślinach i we wszystkich organach roślin. Główne ich grupy to flawony i
antocyjany:
a) Flawony - barwniki żółte, biorą udział w reakcjach oksydoredukcyjnych,
stanowią swoiste enzymy oddechowe, mogą ochraniać przed promieniowaniem
X. Są używane do barwienia żywności. Mają działanie moczopędne, obniżają
ciśnienie tętnicze krwi, biorą udział w magazynowaniu witaminy C.
Szczególnie dużo ich występuje w owocach, warzywach, z ziół w bratku
polnym, skrzypie, pokrzywie, gryce, rucie, kwiatach czarnego bzu.
b) Antocyjany mają różne barwy w zależności od kwasowości środowiska, od
barwy pomarańczowoczerwonej przez purpurową do fioletowej. Są
rozpuszczalne w soku komórkowym. Występują w płatkach kwiatów, owocach,
korzeniach, bulwach. Spełniają rolę enzymów oddechowych, wywierają
korzystny wpływ na naczynia włosowate, dezynfekują drogi moczowe,
ułatwiają trawienie. Antocyjany nadają barwę burakom ćwikłowym, owocom
czarnej porzeczki, wiśni, bzu czarnego, borówki czernicy. Są
nietoksycznymi barwnikami używanymi w przemyśle spożywczym.
Garbniki - to związki o różnym składzie chemicznym, najczęściej są to
połączenia kwasu galusowego z glukozą. Związane z białkami są
nierozpuszczalne w wodzie. Po zetknięciu się z błoną śluzową przewodu
pokarmowego tworzą nieprzepuszczalną błonkę. Niszczą bakterie i unieczynniają jady bakteryjne.
Mogą być używane jako odtrutka w
przypadkach spożycia soli metali ciężkich lub alkaloidów. Garbniki nie
są wchłaniane z przewodu pokarmowego. Najbardziej znanym garbnikiem jest
tanina zawarta w korze dębu. Garbniki występują w owocach borówki
czernicy, borówki brusznicy, jeżyny i innych.
Glikozydy - to połączenia cukrów, najczęściej glukozy z alkoholami lub
fenolami, bardzo rozpowszechnione w przyrodzie. Najbardziej znane to
salicyna, zawarta w korze wierzby, glikozydy nasercowe, które występują
w naparstnicy, konwalii, miłku wiosennym, cebuli morskiej i nasionach strofantu.
Glikozydy nasercowe poprawiają pracę serca, zmniejszają ilość
skurczów serca, działają moczopędnie. Niektóre z nich kumulują się, inne
szybko wydalają. Przy przedawkowaniu glikozydów (wolno wydalanych) mogą
wystąpić objawy zatrucia.
Gorycze - należą do różnych rodzajów związków chemicznych,
charakteryzują się gorzkim smakiem, pobudzają wydzielanie soku
żołądkowego, wzmagają łaknienie. Należą do nich niektóre alkaloidy, jak
strychnina i chinina, glikozydy jak gencjana i związki z liści bobrka
trój listkowego, związki z ziela krwawnika, dziurawca, mniszka,
tysiącznika i piołunu.
Karotenoidy - związki szeroko rozprzestrzenione w świecie roślinnym. Są
to pochodne izoprenu. Karotenoidy to substancje barwne, przeważnie żółte
lub czerwone. Do nich należą barwniki marchwi i pomidorów. Biorą one
udział w budowie chloroplastów i chromoplastów, odgrywają istotną rolę w
fotosyntezie i w procesach widzenia. Należy do nich prowitamina A (B-karoten).
Kumaryny - są pochodnymi pironu. Kumaryny mają działanie
przeciwzakrzepowe, rozkurczowe, przeciwgorączkowe, przeciwbakteryjne,
przciwgrzybicze. Występują w zielu nostrzyka, polonicznika, ruty.
Pochodne kumaryn, uranokumaryny, mają właściwości uczulania ludzi i
zwierząt na promieniowanie ultrafioletowe. Może to być wykorzystane w
leczeniu łuszczycy i bielactwa, ale może także sprzyjać łatwym
oparzeniom słonecznym. Związki te występują w korzeniu arcydzięgla,
liściach ruty, korzeniach biedrzeńca i innych.
Kwasy organiczne - to związki węgla zawierające grupę karboksylową.
Występują i powstają w wyniku przemian w organizmach roślinnych i
zwierzęcych. Są zgromadzone w znacznych ilościach w nasionach, owocach,
korzeniach, liściach i łodygach roślin. Najczęściej spotykane w
przyrodzie kwasy to: jabłkowy, cytrynowy, salicylowy, mrówkowy, octowy,
walerianowy, izowalerianowy. Kwasy organiczne aktywnie uczestniczą w
przemianie materii, zwiększają wydzielanie gruczołów ślinowych, soku
żołądkowego i trzustkowego, poprawiają apetyt i trawienie. Niszczą
bakterie w przewodzie pokarmowym i przeciwdziałają nadmiernej
fermentacji w jelitach. Ilość kwasów organicznych w owocach zmniejsza
się wraz z ich dojrzewaniem.
Olejki eteryczne - są zwykle mieszaniną wielu elementów, z których jeden
dominujący, np. olejek miętowy, składa się z ok. 80 składników, wśród
nich dominującym jest mentol. Olejki są nierozpuszczalne w wodzie,
natomiast rozpuszczalne w rozpuszczalnikach organicznych i tłuszczach.
Powodują przekrwienie skóry, dlatego mogą być stosowane do wcierań przy
zapaleniach opłucnej, bólach stawowych, mięśnio- i nerwobólach oraz
odmrożeniach. Mogą także być stosowane do inhalacji w przypadkach chorób
układu oddechowego, Przeciwbakteryjne działanie mają olejki: tymiankowy,
miętowy, anyżowy, majerankowy. Działanie wykrztuśne - sosnowy,
eukaliptusowy, szałwiowy, miętowy. Działanie moczopędne - jałowcowy i
pietruszkowy. Żółciopędnie działają olejki miętowy i tymiankowy.
Działanie żołądkowe, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego, wykazują
olejki rodziny baldaszkowatych. Uspokajająco i znieczulająco działają
olejki - walerianowy, z melisy, tatarakowy i goździkowy.
Pektyny - wielocukry są to związki wielkocząsteczkowe, które w
środowisku wodnym tworzą żele. Związki te znajdują się między komórkami
i spełniają rolę spoiwa, cementują je. W przewodzie pokarmowym działają
ochronnie. Chłonąc wodę dają uczucie wypełnienia przewodu pokarmowego,
może to być wykorzystane w leczeniu otyłości i chorób przebiegających z
zaburzeniami gospodarki tłuszczowej. Najbogatsze w pektyny są
pomarańcze, cytryny, jabłka, maliny, poziomki.
Saponiny - są to związki o charakterze glikozydowym. Wymieszane z wodą
powodują jej pienienie. Zwiększają wydzielanie śluzu i ułatwiają jego
odkrztuszanie z dróg oddechowych, zapobiegają odkładaniu cholesterolu i
ciał tłuszczowych w ścianach naczyń, emulgują tłuszcze, ułatwiają
trawienie. Saponiny występują w wielu roślinach, m.in. w korzeniu
mydlnicy lekarskiej, w zielu połonicznika i w pierwiosnku lekarskim.
Śluzy - są wielocukrowcami tworzącymi z wodą galaretowate żele i zole,
które stanowić mogą dobrą warstwę ochronną dla błon śluzowych przed
trawiącym działaniem soków żołądkowych. Zmniejszają tarcie w jelitach,
ułatwiają przesuwanie się pokarmu w przewodzie pokarmowym,
przeciwdziałają zaparciom. Stosowane zewnętrznie mają działanie
osłaniające. Występują w liściach babki, w kwiatostanach lipy, nasionach
lnu, w korzeniach prawoślazu i żywokostu.
Sole mineralne
Literatura
Encyklopedia zdrowia
Jest to obszerny przewodnik po zagadnieniach dotyczących grup krwi, omawiający szczegółowo: podatność na choroby, reakcje alergiczne, objawy chorób, zdrowie układu trawiennego, zmęczenie, metody pobudzania układu odpornościowego, sposoby usprawniania procesów umysłowych, metody detoksyfikacji i odtruwania organizmu, zdrowie skóry, ochronę przed chorobą sercowo-naczyniową, pożywienie, zioła i suplementy Więcej ...
Zioła dla zdrowia
Od niepamiętnych czasów lecznicze właściwości roślin były wykorzystywane przez ludzi. Aby napisać ten poradnik, autor korzystał z wielu źródeł, starodruków medycznych, przekazów medycyny ludowej, a także najnowszych opracowań naukowych Więcej ...
Atlas ziół krajowych
Atlas wprowadza w zagadnienia zastosowania ziół oraz produkcji surowców zielarskich z roślin uprawianych w ogrodzie lub pozyskiwanych na stanowiskach naturalnych. Wiadomości na ten temat uzyskał autor od producentów znanych ziół (rumianku, mięty), z ośrodków badawczych i doświadczalnych oraz od ziołolekarzy (zakon ojców Bonifratrów). Główną zawartość książki stanowi opis poszczególnych gatunków zielarskich, wzbogacony licznymi zdjęciami Więcej ...
Księga ziół
Książka daje możliwość dobrego poznania większości najważniejszych roślin zielarskich, pomagając także odkryć, które z nich są odpowiednie dla sztuki kulinarnej, które po ususzeniu długo zachowują swój aromat, a które korzystnie wpływają na nasz układ odpornościowy i pomagają zachować zdrowie. Książka idealna dla prawdziwych miłośników ziół, przedstawia rady i propozycje dotyczące uprawy ziół do celów praktycznych i dekoracyjnych. Dzięki wyczerpującemu słownikowi najbardziej znanych i popularnych ziół oraz obszernej części informacyjnej na temat sposobów ich zastosowań w kuchni, kosmetyce i lecznictwie nie pozostawia żadnych pytań bez odpowiedzi Więcej ...
Zioła źródłem zdrowia
Znajdziesz tu wybrane wiadomości na temat budowy roślin, opisy wybranych gatunków roślin zielarskich, zasady zbioru i konserwowania poszczególnych grup, barwne tablice wybranych roślin chronionych i wiele innych ciekawych rzeczy Więcej ...
Lecznicze herbatki ziołowe
Herbatki ziołowe - napój i lek. Zaskakująca skuteczność bez nadzwyczajnych środków. Przepisy na poszczególne choroby i dolegliwości. Zestawienie roślin, które można wykorzystać do parzenia herbatek. Wyciąg, wywar czy napar - praktyczne sposoby wykonywania herbatek. Sytuacje, w których leczenie herbatkami nie wystarczy i trzeba udać się do lekarza Więcej ...
Warzywa. Źródło witamin
Znajdziesz Przepisy podane w tej książce są sprawdzone, niektóre z nich nawet przez trzy pokolenia mojej rodziny. Podane są one w tak przystępny sposób, że udadzą się każdej, także niezbyt doświadczonej pani domu. Życzę by przygotowane potrawy nie tylko smakowały, ale w sposób widoczny poprawiły Wasze zdrowie, samopoczucie i sylwetkę Więcej ...
Zioła w przedszkolu
Pachnący ziołami ogród jest idealnym sposobem na uczenie dzieci szacunku do przyrody. Zioła mają różnorodne zastosowanie w gotowaniu, zabawach i majsterkowaniu, jak również niosą człowiekowi ulgę w wielu codziennych niedyspozycjach. Pielęgnując swój własny ogródek dzieci rozwijają w sobie troskliwość i odpowiedzialność. Autorka zebrała cenne informacje na temat wybranych roślin i podaje praktyczne wskazówki i propozycje pozwalające wykorzystać je w przedszkolu: Po czym poznaje się bazylię i jak właściwie wygląda pietruszka? Czy kwiaty szczypiorku można jeść? Dlaczego oregano nazywane bywa zielem grzmotów? Jak przyrządza się herbatę ze świeżych ziół? Czego potrzebujemy do założenia ziołowego ogródka? Więcej ...